Hoe kunnen ergonomische en menselijke factoren het welzijn op kantoor vandaag de dag positief beïnvloeden?

Let op: sommige producten worden mogelijk met een affiliate-link weergegeven - waarvoor wij een commissie ontvangen - zonder dat dit jou extra kosten bezorgt.

Onder de menselijke factoren verstaat men vooral het fysieke en psychische prestatievermogen van mensen, tot aan hun grenzen. In combinatie met de ergonomische factoren worden daarbij de effecten in het handelen tussen mensen onderling, evenals tussen mensen en objecten, duidelijk gemaakt. Ergonomie wil hier het welzijn verbeteren en de prestaties optimaliseren.

Een belangrijk aspect van de menselijke factoren is falen of verkeerd gedrag, dat verminderd moet worden. Daardoor kan de veiligheid, het comfort en de productiviteit worden verbeterd en verhoogd.

Een voorbeeld daarvan vinden we in de civiele luchtvaart. Nadat er in het begin van het tijdperk van straalvliegtuigen enkele zware crashes plaatsvonden, werden de menselijke factoren nauwkeuriger onder de loep genomen en ontstonden ingrijpende maatregelen die de hele luchtvaartindustrie revolutioneerden. De statistiek bekroont deze ingevoerde consequenties tegenwoordig doordat vliegen het veiligste vervoermiddel is geworden.

De ergonomische en menselijke factoren zijn zeer omvangrijke onderwerpen, waarop ik hier niet tot in alle details kan ingaan, anders zou dit een heel boek aan informatie vullen. Ik richt mijn focus hierna voornamelijk op de lichamelijke ergonomie in combinatie met de menselijke factoren, geïntegreerd in de concrete kantoorpraktijk. Daarbij wil ik laten zien welk nut daaruit kan worden gehaald.

Waar moet je op letten bij de lichaamshouding en ergonomie op de werkplek?

Er bestaat vrijwel geen werkplek waar geen gezondheidsrisico's loeren. Om deze risico's te vermijden is het cruciaal dat de werkmiddelen en de werkplek zich kunnen aanpassen aan de menselijke ergonomie en diens behoeften.

Centraal staat de mens als hoofdfactor en niet de objecten. Door objecten en processen aan te passen aan de menselijke ergonomie wordt niet alleen de veiligheid verbeterd, maar ontstaat er ook een toename van de productiviteit en een stijging van de motivatie, wat uiteindelijk algemeen weer leidt tot meer welzijn.

Ergonomie wordt door de International Ergonomics Association (IEA)in drie hoofdgebieden ingedeeld:

• Lichamelijke ergonomie (anatomie)
• Cognitieve ergonomie (waarnemen, denken, herkennen)
• Organisatorische ergonomie (werktijden, processen, pauzes)

De eisen aan ergonomische producten en hun gebruik op de verschillende werkplekken bestaan er dus in dat deze ergonomische mix grotendeels wordt meegenomen, zodat er een algemene meerwaarde en een groter welzijn voor de gebruiker kan ontstaan. In de regel wordt daardoor ook de economische efficiëntie verhoogd.

In dit verband verdient de lichaamshouding en ergonomie op de werkplek bijzondere aandacht. Allereerst zou je een ergonomische inrichting van de binnenruimte moeten uitvoeren. Dit kan enerzijds al relatief eenvoudig met kleinere aanpassingen gebeuren. Anderzijds vragen grotere aanpassingen een bepaald budget en ingrijpendere veranderingen in de structuur.

Je zou bij de ruimteinrichting eerst de drie basisaspectenin overweging nemen voordat je de ergonomisch optimale werkplekcreëert, zodat de ergonomische en menselijke factoren het welzijn echt positief kunnen beïnvloeden.

Basisaspecten voor een ergonomische inrichting van de binnenruimte

• Licht
• Akoestiek
• Binnenklimaat

Licht

Daglicht heeft veel voordelen en bevordert zowel prestaties als motivatie. Daarom plaats je, indien mogelijk, je werkplek in de buurt van een raam. Let er daarbij wel op dat het bureau haaks op het raam staat, zodat het licht van de zijkant binnenvalt. Zo voorkom je verblinding en storende reflexen op het scherm.

Als je geen geschikte plaatsingsmogelijkheid voor je bureau hebt, kun je je met jaloezieën of rolluiken beschermen tegen storende zoninstraling.

Er is ook de mogelijkheid van reflecterende folie die op het raam kan worden aangebracht, wat echter de totale lichtinval vermindert, maar vooral in de zomer of op warme dagen zeer nuttig kan zijn. Ik ken gevallen waarin door het aanbrengen van zulke reflecterende folies de airconditioning daarna niet meer nodig was.

Kunstlicht komt tegenwoordig zeer dicht bij daglicht en zorgt daarmee voor een optimale verlichting voor elke werkplek. Er zijn echter ook hier verschillende belangrijke factoren waar je rekening mee moet houden.

Vermijd een te groot verschil in licht tussen je werkplek en de rest van de omgeving, zodat de ergonomische inrichting op het gebied van licht gewaarborgd blijft en er geen monotone indruk van de ruimte ontstaat.

Hetzelfde geldt als bij zonlicht: kunstlicht kan ook verblinden en op het monitor reflecteren. Hier moet je ook rekening mee houden en indien nodig het bureau verplaatsen of de lichtbronnen anders plaatsen.

De kleuren van de muren, plafonds, vloeren en objecten in de ruimte hebben eveneens een belangrijke invloed op de lichtreflectie. Hierbij geldt: hoe lichter de kleuren, hoe beter het licht wordt gereflecteerd. Bij donkere muren heb je bijvoorbeeld veel meer licht nodig om het vereiste verlichtingsniveau te bereiken.

Vaak biedt de standaardlichtbron onvoldoende verlichting. Hier kun je eenvoudig verbetering aanbrengen met extra lampen.

Indirect licht in combinatie met directe verlichting heeft zich ruimschoots bewezen. Heel handig zijn staande lampen die naast het bureau geplaatst kunnen worden en vaak een combinatie van directe en indirecte verlichting bieden. Ideaal is het als je het licht bovendien in de sterkte kunt aanpassen. Daarmee creëer je gegarandeerd ergonomische lichtomstandigheden.

Als je al redelijk goede verlichting hebt, maar meer licht op je documenten nodig hebt, kan een bureaulamp hier goed van pas komen.

Bij voorkeur combineer je je kantoorwerkplek met een mix van daglicht en kunstlicht, dat zowel direct als indirect en gericht binnenvalt.

Zorg er altijd voor dat je in je werkgebied geen storende schaduwvorming krijgt en dat geen van de lichtbronnen flikkert.

Akoestiek

De meest storende geluidsbron op kantoren is niet het geluid van de printer of het geratel van toetsenborden en ook niet het rinkelen van telefoons, maar gewoon menselijke spraak! Als twee personen normaal met elkaar praten, ontstaat er al een geluidsdrukniveau van ca. 60 dB(A). Wat vooral stoort is de informatieinhoud van die gesprekken, die steeds weer leidt tot afleiding en concentratieverlies.

De aanbevolen gemiddelde waarde van het geluidsdrukniveau zou volgens experts maximaal 55 dB(A) moeten zijn, en bij hoge mentale eisen zou die bovengrens nog een stuk lager moeten liggen.

Lawaai kan ziek maken en de effectiviteit bij beeldschermwerk verminderen. Hoewel lawaai verschillend wordt ervaren, raakt veel mensen ervan gestrest en ontevreden.

Een te grote nagalm (wat simpelweg geluidsgolven zijn die een kleine of grotere echo veroorzaken) vergroot in een ruimte de geluidsbelasting en wordt als storend en onaangenaam ervaren.

Probeer de ergonomische inrichting van de ruimte zo te ontwerpen dat de nagalm wordt verminderd. Daarmee draag je belangrijk bij aan een duidelijk verbeterd welzijn op kantoor.

Goed geschikt om nagalm te verminderen zijn:

• dikke tapijten
• gordijnen
• Textieloppervlakken (bureaustoelen, wandbekleding)
• meubels en grotere planten

Het blijft vaak moeilijk om deze geluidsgolven en de daardoor veroorzaakte nagalm voldoende te dempen met de hierboven genoemde middelen. Hiervoor zijn op de markt verschillende oplossingen in de vorm van absorbers. Dat kunnen absorberende schuimen zijn of professionele absorbers die worden neergezet, aan de muur gehangen of zelfs aan het plafond bevestigd. In open kantoorruimtes kan dit ook worden opgelost met scheidingswanden die op, voor of naast het bureau worden geplaatst.

Als je een ergonomisch perfecte oplossing zoekt of te maken hebt met complexe akoestische situaties, neem dan het beste contact op met een akoestisch adviseur.

Binnenklimaat

Het binnenklimaat op kantoor of in het thuiswerk wordt voornamelijk door drie factoren beïnvloed:

• Temperatuur
• Luchtkwaliteit
• Luchtvochtigheid

Een ideale kamertemperatuurligt bij 21°C, hoewel dit voor elke persoon iets anders kan aanvoelen. De optimale temperatuur op een kantoorwerkplek zou tussen 18-24°C moeten liggen.

De kwaliteit van de luchtwordt voornamelijk beïnvloed door het kooldioxidegehalte (CO2) en de hoeveelheid verontreinigende stoffen, evenals fijnstof en andere micropartikels.

Te veel kooldioxide (CO2), dus als er te weinig zuurstof in de lucht is, veroorzaakt verschillende klachten, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, concentratieproblemen of kan het ziek worden versnellen. Kooldioxide (CO2) ontstaat vooral wanneer meerdere mensen langere tijd in een afgesloten ruimte zijn en er nooit verse lucht bijkomt. Door uitademen wordt minder zuurstof teruggegeven dan bij inademen. De zuurstof raakt dus langzaam op. Om het kooldioxide (CO2) te verminderen helpt regelmatig luchten van de ruimtes. Als je een centraal ventilatiesysteem hebt, kan de luchtkwaliteit met filters worden beïnvloed. Om de CO2-waarde te kunnen meten, zijn er al kooldioxidemeters voor betaalbare prijzen die betrouwbaar informatie geven over de huidige luchtkwaliteit in je ruimte.

Verontreinigende stoffen in de lucht kunnen vaak door kantoorapparaten worden veroorzaakt, zoals printers, kopieerapparaten of andere machines. Een grote bron van verontreiniging is roken. Omdat dit tegenwoordig in openbare gebouwen verboden is, moet je er bij thuiswerken op letten niet in de ruimte te roken, maar consequent naar buiten te gaan. Over het algemeen is het aandeel verontreinigende stoffen in moderne kantoorgebouwen zeer klein.

Planten zijn een wondermiddel tegen een te hoge CO2-concentratie in de lucht. Ze kunnen niet alleen extra zuurstof produceren, maar sommige planten hebben de unieke eigenschap verontreinigende stoffen uit de lucht te filteren. Tot de topplanten met deze fenomenale eigenschappen behoren bijvoorbeeld de lepelplant (Spathiphyllum), de vrouwentong (Sansevieria) of klimop (Hedera Helix).

Er zijn bij tuincentra planten met een vermelding dat ze bijzonder veel zuurstof produceren. Luchtreinigende planten dragen wezenlijk bij aan een gezond binnenklimaat.

Ook Geurenkunnen de luchtkwaliteit en het daarmee samenhangende welzijn beïnvloeden. Daarom moet je op de werkplek geen maaltijden met sterke geuren nuttigen, om de luchtkwaliteit niet te belasten en collega’s in de omgeving niet te ergeren.

De Luchtvochtigheidis in veel kantoren te laag. Dit veroorzaakt vaak irritaties aan de ogen of droge neusgaten, waardoor de mond ruw en onaangenaam aanvoelt. Ook hier kunnen planten een goede dienst bewijzen, omdat ze ca. 90% van het gietwater aan hun omgeving teruggeven. Luchten kan ook een positieve invloed op de luchtvochtigheid hebben.

Bij blijvend droge lucht moet een luchtbevochtiger worden gebruikt of het centrale ventilatiesysteem dienovereenkomstig worden aangepast.

Met een hygrometer (vochtigheidsmeter) is het eenvoudig de luchtvochtigheid te meten. De ideale waarde ligt tussen 40–60% luchtvochtigheid. Als er een airconditioning wordt gebruikt, mag de luchtvochtigheid oplopen tot 70%. Ideaal is een gemiddelde van 50%.

Ergonomisch optimale werkplek

Omdat met de basisaspectenhet fundament voor een ergonomisch optimale werkplek is gelegd, kan nu begonnen worden met de uitwerking voor het creëren van een geschikte beeldschermwerkplek, rekening houdend met menselijke factoren.

De vier hoofdaspecten verdelen zich als volgt:

• Bureaustoel
• Bureau
• Werkapparatuur (beeldscherm, toetsenbord, muis)
• Ergonomische hulpmiddelen

Bureaustoel

Het menselijk lichaam is niet gemaakt om urenlang te zitten. Sommige studies beweren zelfs dat zitten schadelijker is dan roken. Toch is de realiteit dat de moderne mens elke dag vele uren zittend doorbrengt. De gezondheidsklachten die daaruit voortvloeien zijn dan ook aanzienlijk.

Ergonomieonderzoek heeft verschillende oplossingen en manieren gevonden om preventief iets te bieden, zodat de gezondheid toch beschermd kan blijven.

Bij een bureaustoel moet je op de volgende punten letten:

1. Zorg ervoor dat de zitting voldoende zitvullingheeft en je niet op een harde ondergrond hoeft te zitten. Anders wordt de bloedcirculatie belemmerd, wat in het ergste geval tot tromboseproblemen kan leiden.
2. Zorg ervoor dat de de juiste wielenaan je bureaustoel aanwezig zijn. Voor harde vloeren (steen, parket, tegels, etc.) gebruik je best zachte wielen (een zachte, meestal grijze, rubberachtige omhulling); voor zachte vloeren (tapijt, kurk, etc.) gebruik je harde wielen (van hard kunststof).
3. Ga zo in je bureaustoel zitten dat je met je rug de rugleuningaanraakt. Stel zo nodig de zitting in de diepte af. Heeft je stoel deze functie niet, gebruik dan een klein kussen of een opgerolde handdoek die je tussen je rug en de rugleuning plaatst, zodat je rug steun krijgt. Je kniekuilen mogen het zittingkussen niet raken; houd enkele vingerbreedtes afstand.
4. Om een anatomisch gunstige zithouding te hebben, stel je de stoel zo in hoogte af dat je bovenbenen horizontaal of iets hogerdan je knieën zijn. Dus een hoek van minstens 90° of meer. De voeten moeten daarbij plat op de grond staan.
5. Als je armleuningen gebruikt, stel ze dan in de hoogte zo af dat bij een ontspannen schouderhouding de onderarmenten opzichte van de bovenarmen in een rechte hoek op de armleuningenrusten.
6. Zorg ervoor dat je rugleuning een goede steunfunctieheeft, vooral in het lumbale gebied (onderrug), zodat je wervelkolom in zijn natuurlijke S-vorm wordt gehouden en niet in een ronde rug vervalt. Als je te weinig steun in de onderrug hebt, kun je je ook hier helpen met een klein kussen of een opgerolde handdoek. De tussenwervelschijven worden door deze steun in het lendengebied ontlast en je kunt zo het ontstaan van rugschade preventief tegengaan. Hier hebben veel bureaustoelen een groot pijnpunt. Idealiter verschuif je je rugleuning in de hoogte zodat de optimale steunfunctie in het lenden- en schoudergebied gewaarborgd is.
7. Probeer zo veel mogelijk dynamisch op je stoel te zitten. Dat betekent: zet je rugleuning niet vast, maar laat hem in de beweeglijke modus. Beweging is een van de beste preventieve maatregelen om rugklachten te voorkomen. Door beweging van de rug blijven de tussenwervelschijven soepel, worden de zenuwen in de wervelkolom extra geactiveerd en worden de rugspieren gestimuleerd.
8. Neem tussendoor pauzes en sta op. Beweeg even in je kantoor of ga kort naar buiten voor wat frisse lucht. Een afwisselend werken tussen zitten, staan en bewegenis een gezonde combinatie om je rug en je gezondheid fit te houden.

Als je meer informatie over bureaustoelen wilt, vind je hier een artikel van mij met de titel «Hoe belangrijk is een ergonomische bureaustoel in tijden van corona?»

Bureau

Het bureau moet in hoogte verstelbaar zijn, zodat het past bij de hierboven beschreven instellingen van je bureaustoel. Dit vereist dat je bureau in hoogte verstelbaar is. Let daarbij op de volgende twee punten:

1. Ga zoals hierboven beschreven op je bureaustoel zitten en stel nu de hoogte van het bureau zo in dat je in zittende positie, met ontspande schouders en hangende armen een hoek van 90° vormt met je onderarmen (onderarm in verhouding tot bovenarm). De Onderarmen moeten nu horizontaal op het tafelbladrusten. Daarmee heb je een ideale tafelhoogte in verhouding tot je hele zithouding.
2. Zorg ervoor dat je met de benen voldoende ruimte onder het bureauhebben en nergens tegenaan stoten. Vaak vormen hangende kabels, prullenbakken of ladegeleiders een obstakel voor je benen. Dit kan op lange termijn tot houdingsschade leiden, omdat je lichaam automatisch probeert deze storende objecten te vermijden en zo een onnatuurlijke houding kan aannemen. Als je bureau niet in hoogte verstelbaar is, kun je eventueel bakstenen of houten blokken gebruiken om het bureau toch hoger te maken. Dit is vooral aan te bevelen voor langere personen. Let er altijd op dat het bureau stabiel blijft staan en er geen kantelgevaar is.
3. Automatisch in hoogte verstelbare tafelsbieden een bijzondere meerwaarde zodat de ergonomische en menselijke factoren optimaal op elkaar afgestemd blijven. Heel gezond is afwisseling tussen zitten en staan.
4. Als je geen in hoogte verstelbaar bureau hebt, maar wel af en toe staand wilt werken, zijn er ook oplossingen van mobiele tafelopzetstukken. Deze kunnen eenvoudig op het bestaande bureau worden geplaatst en indien nodig worden uitgeklapt en in hoogte versteld. Ideaal zijn hier grotere tafelopzetstukken, zodat alles de benodigde ruimte heeft en de schermafstand altijd goed gewaarborgd blijft.

Werkapparaten

Tot de werkapparatuur op een kantoorwerkplek behoren alle apparaten die nodig zijn voor het uitvoeren van je dagelijkse werk en die de menselijke ergonomie ondersteunen en daarmee rechtstreeks de lichaamshouding en ergonomie op de werkplek positief zouden moeten beïnvloeden. Dit zijn in het bijzonder:

1. Het scherm.De bovenkant van de monitor moet zo worden ingesteld dat deze ongeveer een vingerbreedte onder het midden van je ogen ligt. Als je dit controleert, ga dan zo aan je werkplek zitten dat je een normale houding aanneemt die je ook tijdens het werk hebt. De afstand van het computerscherm moet zo zijn dat je met gestrekte armen de monitor met je vingertoppen kunt aanraken. Zorg er daarnaast voor dat het scherm gecentreerd voor je staat, dus niet te veel naar links, rechts of schuin ten opzichte van je werkpositie. Slechte voorbeelden zijn hoekbureaus waarbij de monitor vaak in de hoek staat en de werkende persoon zich voortdurend onnatuurlijk moet verdraaien. Vermijd zulke niet-ergonomische valkuilen! Aangezien het scherm en de juiste hoogte-instelling een belangrijk gezondheidsprobleem vormen, heb ik daar een apart artikel over geschreven: «De grote ergonomische vraag over de correcte schermhoogte»
2. Het toetsenbord.Ook het toetsenbord moet precies gecentreerd voor je op tafel liggen, in dezelfde middellijn als je monitor. Als je een toetsenbord met geïntegreerd numeriek blok hebt, let er dan op dat niet het hele toetsenbord centraal voor je ligt, maar dat de lettertoetsen tijdens het typen niet te veel naar links staan. Schuif het toetsenbord eventueel mee afhankelijk van je invoerwerk. Als je bijvoorbeeld veel boekhoudwerk moet doen en vooral de cijfertoetsen nodig hebt, verschuif dan het toetsenbord iets naar links zodat je schouders zich niet onnatuurlijk hoeven te verdraaien. De afstand van het toetsenbord tot je lichaam moet zo zijn dat er ongeveer een handbreedte tussen de rand van het bureau en het toetsenbord aanwezig is. Een beetje wennen, maar ergonomisch absoluut zinvol, is een ergonomisch toetsenbord. Vooral als je vele uren per dag typt, kun je daardoor efficiënter en effectiever werken en vooral pijnvrijer.
3. De muis.De muis moet zo voor je liggen dat je bij ontspannen zithouding met je onderarmen geen onnatuurlijke verdraaiing van je schouders naar buiten hoeft te maken. Vaak wordt de muis te ver naar rechts gebruikt (bij rechtshandigen), wat na verloop van tijd kan leiden tot schouderspanning. De muis mag ook niet te dicht bij de monitor gebruikt worden, want dan moet je te veel naar voren buigen. Gebruik bij een gewone muis een polssteun, ook wel muis-pad genoemd, zodat je geen risico loopt op een peesschedeontsteking. Het polskussen moet ongeveer één tot twee vingerdiktes hoog zijn, zodat er geen onnatuurlijke knik ontstaat tussen onderarm en pols tijdens het werken met de muis. Verticale muizen zijn zeer aan te bevelen, omdat je pols daarmee zonder extra hulpmiddelen al een natuurlijke en ergonomische positie aanneemt.

Ergonomische hulpmiddelen

Zoals al bij de muis uitgelegd, is er bij de polssteunvoor weinig geld interessante en geniale ergonomische hulpmiddelen. Ook voor het toetsenbord zijn dergelijke polssteunen of toetsenbordpads verkrijgbaar, die veel klachten rond het polsgewricht in de kiem kunnen smoren. Je vindt over dit belangrijke onderwerp van polssteunen een uitgebreid artikel van mij, met de titel «Zijn ergonomische polssteunen voor toetsenborden en muizen echt zinvol?»

Een ander nuttig ergonomisch hulpmiddel is de documenthouder. Deze is bedoeld voor mensen die veel typwerk met documenten moeten verrichten. De documenten worden daarbij op een daarvoor geschikte, licht gekantelde documenthouder tussen het toetsenbord en het scherm neergelegd.

Zeer nuttig zijn laptopstandaards, die je laptop in een ergonomische positie brengen. Een laptop die direct op het bureau ligt is niet aan te raden, zeker niet als je er meerdere uren per dag mee werkt. Bij gebruik van een laptopstandaard heb je absoluut een extern toetsenbord en een externe muis nodig. Maar ook hier staat deze investering niet in verhouding tot het welzijn dat je daardoor wint.

Andere ergonomische hulpmiddelen kunnen monitorhouderszijn, vooral als je je scherm meerdere keren per dag moet verplaatsen of tegelijkertijd met meerdere monitoren werkt.

Als je geen armleuningen aan je bureaustoel hebt, vind je ook hiervoor oplossingen met externe armsteunen. Het is een soort plank met vulling, die aan het bureau bevestigd kan worden en zo de schouders comfortabel ontlast.

Als je veel staand werkt, kan een sta-hulpnuttig zijn, zodat de benen tussendoor wat ontlast worden.

Voor kleine mensen is een voetensteunhandig, zodat je voeten contact met de vloer hebben en ergonomisch rusten.

Een niet te onderschatten hulpmiddel kan een eenvoudige drinkglas of een drinkfleszijn. Zet deze binnen handbereik, zodat je tijdens het werk steeds iets kunt drinken. Omdat suiker schadelijke effecten kan hebben, kun je het beste alleen ongezoete dranken drinken, bij voorkeur water. Vul je drinkfles meerdere keren per dag bij, zodat je nooit misgrijpt.

Afsluitende overwegingen

Omdat ergonomische en menselijke factoren niet alleen de fysieke ergonomie (anatomie) omvatten, maar ook de cognitieve ergonomie (waarnemen, denken, herkennen) en organisatie-ergonomie (werktijden, processen, pauzes), is het welzijn op kantoor aan allerlei invloeden onderhevig.

Zeker hebben daarbij de fysieke ergonomie en de organisatie-ergonomie een centrale invloed op het algemene welzijn. Met de hierboven beschreven punten worden tal van maatregelen en oplossingen met betrekking tot lichaamshouding en ergonomie op de werkplek, evenals de ergonomische inrichting van binnenruimtes, gepresenteerd. Bij de toepassing van deze punten kan het welzijn op kantoor zeker positief worden beïnvloed. Zoals vaak in het leven hangt het ervan af dat je je bewust wordt van de huidige situatie en de stap naar verandering durft te zetten. Die zou je niet lang moeten uitstellen; zet misschien nu meteen een afspraak in je agenda, zodat het pad naar een hogere levenskwaliteit gegarandeerd vrijgemaakt kan worden.

Als je geïnteresseerd bent in meer tips over het welzijn op kantoor, vind je in mijn boek «Wellness op kantoor»veel inspiratie daarvoor.